Greinargerð eftir Rán Tryggvadóttur, lögfræðing, um lög nr. 9/2006 um breytingu á höfundalögum.

Lög nr. 9 28 febrúar 2006 um breytingu á höfundalögum nr. 73/1972, með síðari breytingum.

Tilgangur með setningu laga nr. 9/2006 um breytingu á höfundalögum nr. 73/1972, með síðari breytingum, var að uppfylla skyldur Íslands skv. EES um að innleiða tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2001/29/EB frá 22. maí 2001 um samræmingu tiltekinna þátta höfundaréttar og skyldra réttinda í upplýsingasamfélaginu (hér eftir kölluð tilskipun um höfundarétt í upplýsingasamfélaginu eða tilskipunin). Lögin voru samþykkt1 á Alþingi 15. febrúar 2006.

Af hálfu menntamálaráðuneytisins og höfundaréttarnefndar er litið á lögin sem fyrsta áfanga í heildarendurskoðun höfundalaga sem er orðin brýn vegna lagaþróunar á sviði höfundaréttar. Talið var að heildarendurskoðun höfundalaga mundi taka allnokkurn tíma og því var ákveðið að draga þá þætti út úr endurskoðuninni er snéru að innleiðingu tilskipunarinnar og mæla fyrir þeim sérstaklega, enda bar EES/EFTA-ríkjunum að leiða tilskipunina í landslög fyrir 10. janúar 2005.2 Ákveðið var að einskorða frumvarpið eingöngu við þau atriði sem nauðsynleg voru til að tryggja rétta innleiðingu tilskipunarinnar. Af þeim sökum var ekki farið í breytingar á ákvæðum I. kafla höfundalaga nr. 73/1972 um réttindi höfunda þar sem talið var að núverandi orðalag þeirra ákvæða næði til þeirra réttinda sem tilskipunin tryggir höfundum og rétthöfum skyldra réttinda í 2., 3. og 4. gr. sinni, þ.e. réttinn til eftirgerðar, réttinn til miðlunar verka til almennings, réttinn til að gera annað efni aðgengilegt almenningi og dreifingaréttinn.

Hér á eftir verður gert stuttlega grein fyrir megininntaki einstakra ákvæða laga nr. 9/2006.4

Í fyrstu grein, sem verður ný grein höfundalaga, 10. gr. a., er bætt við nýrri takmörkun á einkarétti höfundar til eintakagerðar þegar um skammtíma eða tilfallandi eftirgerð er að ræða. Um er að ræða innleiðingu á 1. tl. 5. gr. tilskipunarinnar. Vegna þess hve víðtækur einkaréttur höfunda og annarra rétthafa til eintakagerðar er skv. 2. gr. tilskipunarinnar5 þótti nauðsynlegt að hafa undanþágu vegna skammtíma eða tilfallandi eftirgerðar sem verður til sem „órjúfanlegur og mikilvægur liður í tækniferli“.6 Tilgangur þessarar undanþágu er að koma í veg fyrir að eintakagerð, sem verður sjálfkrafa og tilfallandi til vegna gagnasamskipta á netinu og er nauðsynlegur liður í notkun netsins teljist brot á höfundarétti.7 Sömuleiðis er tilgangurinn að koma í veg fyrir að sjálfkrafa og tilfallandi eintök sem verða til við eðlilega notkun verka í tölvu, teljist brjóta í bága við höfundarétt þegar um löglega notkun er að ræða.8

Í annarri grein er kveðið á um takmörkun á heimild einstaklinga skv. 1. mgr. 11. gr. höfundalaga til að gera eintök til einkanota. Um ákvæðið segir í athugasemdum með frumvarpinu:

Skv. b-lið 2. mgr. 5. gr. tilskipunarinnar er aðildarríkjunum heimilt að lögfesta takmarkanir á einkarétti höfunda til eintakagerðar þegar um er að ræða eintak á hliðrænu eða stafrænu formi sem einstaklingur hefur gert til einkanota og í tilgangi sem er hvorki beint né óbeint tengdur atvinnurekstri, að því gefnu að rétthafarnir fái sanngjarnar bætur eða sanngjarnt gjald (e. fair compensation). Breytingar frá 1. mgr. 11. gr. gildandi laga fela í sér að heimildin til eftirgerðar af birtu verki til einkanota er nú bundin við einstaklinga eingöngu. Jafnframt er lagt til að óheimilt verði að nýta eintök sem þannig eru gerð í þágu atvinnurekstrar en gildandi ákvæði heimilar að nýta megi allt að þrjú eintök sem þannig eru fengin í atvinnuskyni. Ákvæðið tekur bæði til hliðrænnar eintakagerðar (þ.e. ljósritunar og upptöku verka úr hljóðvarpi og sjónvarpi á hliðræn tón- og myndbönd) og stafrænnar eintakagerðar (þ.e. annarra verka en tölvuforrita og gagnagrunna, sbr. 4. og 5. tölul. 2. mgr. 11. gr. laganna).

Ekki eru gerðar breytingar á ákvæði 11. gr. höfundalaga um endurgjald til rétthafa vegna eintakagerðar annarra til einkanota. Talið er að tjón vegna ljósritunar einstaklinga til einkanota valdi hverfandi tjóni þannig að ekki þurfi að tryggja endurgjald vegna hennar9 og 3. -5. mgr. 11. gr. höfundalaga tryggir endurgjald vegna stafrænnar eintakagerðar til einkanota með sérstöku gjaldi á tæki og hlutum, t.d. geisladiskum, til nota til upptöku og eftirgerðar á vernduðum verkum. Ekki var heldur sett sérstakt ákvæði um að eintakagerð til einkanota væri einungis heimil af löglegum eintökum líkt og sett hefur verið hjá norrænum nágrannaþjóðum okkar.10

Með þriðju grein er ákvæðum 12. gr. höfundalaga um heimild bókasafna til eintakagerðar breytt. Ákvæðið breyttist í meðförum þingsins11 þannig að í endanlegri mynd ákvæðisins segir að setja “skuli” reglugerð um heimild nánar tilgreindra safna og menntastofnana til að gera eintök til notkunar í starfsemi sinni en í upphaflegu frumvarpi var orðalagið “má” notað. Helgast þessi orðalagsbreyting væntanlega af þeirri staðreynd að eldra ákvæði höfundalaga frá 1973 um heimild bókasafna til eintakagerðar til notkunar í starfsemi sinni varð aldrei virkt þar sem reglugerð um heimildina var aldrei sett.12 Þegar reglugerðin verður sett munu tilgreindar stofnanir hafa heimild til að gera eintök til notkunar í starfsemi sinni. Hins vegar hafa þau ekki heimild til að afhenda slík eintök, hvorki hliðræn né stafræn. Ekki var nýtt heimild í n. lið 3. mgr. 5. gr. tilskipunarinnar um undanþágur eða takmarkanir á einkaréttindunum til eintakagerðar og miðlunar verka þegar um er að ræða að verkum eða öðru efni í söfnum almenningsbókasafna, menntastofnana eða safna eða skjalasafna er miðlað til almennings eða þau gerð aðgengileg almenningi, til fræðistarfa eða einkarannsókna, með til þess gerðum endabúnaði á athafnasvæði stofnananna.13

Fjórða grein laganna tiltekur að heimild í 2. mgr. 14. gr. höfundalaga til að birta myndir og teikningar of birtum listaverkum, teikningum o.fl. þessháttar gögnum í tilvitnanaskyni sé framvegis bundin því að ekki sé um fjárhagslegan tilgang14 að ræða. Í fimmtu grein er um að ræða sömu breytingu, þ.e. heimild til birtingar verka án sérstaks leyfis rétthafa í safnritum sem ætluð eru til notkunar við guðsþjónustu eða kennslu skv. 17. gr. höfundalaga er takmörkuð við að hún sé ekki í fjárhagslegum tilgangi. Bæði ákvæðin eru til þess að samræma inntak viðkomandi greina við a-lið 3. mgr. 5. gr. tilskipunarinnar.

Sjötta greinin er breyting á 19. gr. höfundalaga og fjallar um heimild til eftirgerðar og dreifingar verka vegna einstaklinga sem fötlunar sinnar vegna geta ekki lesið prentað mál. Um er að ræða víðtækari undanþáguheimild en var að finna í eldri útgáfu 19. gr. Ákvæðið bættist við í meðferð málsins á Alþingi, sbr. nefndarálit menntamálanefndar, dags. 3. febrúar 2006, og eftirfylgjandi breytingatillögur15 og er í samræmi við b-lið 3. mgr. 5. gr. tilskipunarinnar. Um er að ræða annars vegar eftirgerð og dreifing verka í þágu blindra, sjónskertra og heyrnarlausra og hins vegar gerð hljóðbóka í þágu blindra, sjónskertra og lestrarhamlaðra. Bæði tilvikin falla undir að vera afnotakvöð16, þ.e. ekki þarf samþykki rétthafa fyrir afnotunum, en eftirgerð og dreifing verka í þágu blindra, sjónskertra og heyrnarlausra er án endurgjalds, sbr. 1. mgr. 6. gr., á meðan rétthafi á rétt á sanngjörnum bótum vegna gerða hljóðbóka, sbr. lokamálslið 4. mgr. 6. gr.. Heimildirnar eru ennfremur takmarkaðar við að þær mega ekki vera nýttar í fjárhagslegum tilgangi.

Sjöunda greinin varðar tæmingu réttinda17 og breytir 24. gr. höfundalaganna til samræmis við 1. mgr. 4. gr. tilskipunarinnar um svæðisbundna tæmingu réttinda.18 Áður var talin gilda alþjóðleg tæming réttinda á sviði höfundalaga hér á landi.

Áttunda greinin breytir 45. gr. höfundalaga sem fjallar um rétt listflytjenda. Breytingin lýtur í fyrsta lagi að því að felldur er niður málsliður um tæmingu réttinda þar sem um það er kveðið í 24. gr. höfundalaga. Þá er bætt við nýrri málsgrein um að flytjandi þjóðmenningarlegs efnis hafi sama rétt og aðrir listflytjendur. Með níundu grein er samsvarandi breyting gerð á 46. gr. höfundalaga varðandi tilvísun í 24. gr. höfundalaga um tæmingu réttinda.

Tíunda greinin varðar rétt listflytjenda og framleiðenda hljóðrita til að gera hljóðrit sín aðgengileg almenningi skv. 2. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar. Með greininni er 47. gr. höfundalaganna breytt. Um það segir í athugasemdum:

Ákvæðið mælir fyrir um rétt listflytjenda til að gera hljóðrit listflutnings aðgengilegt almenningi, með þeim hætti að hver og einn geti fengið aðgang að hljóðritinu á þeim stað og á þeirri stundu sem hver og einn sjálfur kýs sem er sérstakur réttur sem óháður er heimild til notkunar hljóðrits til flutnings í útvarpi og annarrar þess háttar opinberrar dreifingar. Afnotakvöð samkvæmt gildandi lögum tekur einnig til pöntunarþjónustu á netinu þar sem slík þjónusta fellur undir hugtakið opinber flutningur.
    Með ákvæðinu er listflytjendum og framleiðendum hljóðrita færður einkaréttur á að heimila aðgang að sköpun sinni í gegnum pöntunarþjónustu á netinu og öðrum tölvunetum.
    Þegar um er að ræða annað form opinbers flutnings, þ.m.t. útsendingar útvarps og sjónvarps og beinn flutningur útgefinna hljóðrita, gildir áfram afnotakvöð skv. 1. mgr. 47. gr. höfundalaganna. Ekki er talin ástæða til að taka upp að þessu sinni fyrirkomulag heildarleyfa (samningskvaða) vegna slíkrar notkunar en rétt þykir að horfa til þess við síðari endurskoðun laganna.

Með 11. grein eru gerðar breytingar á 48. gr. höfundalaga um rétt útvarpsstofnanna. Í a-lið 11. gr. er kveðið á um orðalagsbreytingu á 4. tl. 1. mgr. 48. gr. sem á að skýra betur inntak þess liðar þannig að ljóst sé að hann feli í sér rétt útvarpsstofnana skv. d-lið 2. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar um einkarétt þeirra til að heimila eða banna að upptökur þeirra séu gerðar aðgengilegar almenningi með þeim hætti sem þar segir. Í b-lið 11. gr. er verndartími útvarpsstöðva skv. 1. mgr. 48. gr. höfundalaga lengdur í 50 ár til samræmis við 4. mgr. 3. gr. tilskipunar 93/98/EBE um samræmingu verndartíma höfundaréttar og tiltekinna skyldra réttinda.

Vernd ljósmynda sem ekki njóta verndar höfundalaga sem listaverk er aukin með ákvæðum 12. gr. sem breytir 49. gr höfundalaganna. Annars vegar er rétthafa slíkra mynda gefinn réttur til að heimila eða banna birtingu slíkra mynda og hins vegar er verndartími þeirra lengdur úr 25 árum í 50 ár til samræmis við ákvæði annarra norrænna þjóða.

Með 13. gr. laganna er bætt við nýjum kafla í höfundalögin, V. kafla A, um tæknilegar ráðstafanir o.fl. Í athugasemdum með 13. gr. segir að litið sé á vernd skilvirkra tæknilegra ráðstafana sem eina mikilvægustu stoðina fyrir höfundarréttarvernd verka á stafrænu formi. Dæmi19 um tæknilega ráðstöfun er afritunarvörn á hljómdiskum og mynddiskum. Annars konar tæknileg ráðstöfun er til dæmis aðgangsstýring að efni á netinu. Aðgangsstýringar falla undir vernd tæknilegra ráðstafana að því marki sem þær verða taldar vernda athafnir sem eru verndaðar að höfundarétti, þ.e. réttinn til eintakagerðar verndaðra verka og til að gera þau aðgengileg almenningi.

Með 13. gr. a. verður til ný grein 50. gr. a. sem er sérregla um tölvuforrit. Hún fjallar um úrræði gegn þeim sem sekur er um að setja í umferð eða hafa í fórum sínum í hagnaðarskyni hvers konar búnað sem einungis miðar því að auðvelda að sneiða hjá eða fjarlægja með ólögmætum hætti tæknibúnað sem notaður hefur verið til að vernda tölvuforrit, þ.m.t. tölvuleiki. Ákvæðið tekur eingöngu til þess að eiga viðskipti með eða hafa undir höndum í fjárhagslegum tilgangi ákveðinn búnað en ekki til sniðgöngu tæknilegra ráðstafanna sem slíkra.21 Þetta ákvæði byggir á 1. mgr. 7. gr. tilskipunar 91/250/EBE, um lögvernd fyrir tölvuforrit.22

13. gr. b. verður 50. gr. b. sem fjallar um vernd tæknilegra ráðstafana fyrir önnur verk en tölvuforrit.23 Fyrsta málsgrein 13. gr. b. felur í sér að óheimilt er að sniðganga skilvirkar, tæknilegar ráðstafanir án samþykkis rétthafa. Bannið er algilt og á við þótt sniðgangan sé í þeim tilgangi að gera t.d. sjónskertum notanda kleift að nýta sér takmarkanir á einkarétti höfundar í II. kafla höfundalaganna.24 Önnur málsgrein 13. gr. b. hefur að geyma bann við ýmsum undirbúningsathöfnum sem geta leitt til þess að skilvirkar tæknilegar ráðstafanir verði sniðgengnar. Þriðja málsgrein 13. gr. b. kveður á um að óheimilt sé að veita þjónustu sem felur í sér að skilvirkar tæknilegar ráðstafanir verði sniðgengnar. Um það atriði segir í athugasemdum með greininni:

Einstaklingar og fyrirtæki sem bjóða fram aðstoð sína til að sniðganga afritunarvarnir o.fl. geta þannig sætt refsiábyrgð með sama hætti og þeir sem framleiða, markaðssetja o.fl. búnað og vörur sem hafa það að meginmarkmiði að sniðganga skilvirkar, tæknilegar ráðstafanir. Leiða má líkum að því að sama eigi við þegar einstaklingur gerir aðgengilegar á sinni heimasíðu á netinu leiðbeiningar sem nýta má til þess að sniðganga skilvirkar tæknilegar ráðstafanir.

Fjórða málsgrein 13. gr. b. skilgreinir hvaða tæknilegu ráðstafanir njóta verndar. Í athugasemdum með greininni er vísað í skilgreininingu 1. ml. 3. mgr. 6. gr. tilskipunarinnar sem segir að merking hugtaksins tæknilegar ráðstafanir sé:

... hvers konar tækni, tæki eða íhluti sem hannaðir eru með það fyrir augum að koma, við eðlilega notkun, í veg fyrir eða takmarka aðgerðir sem varða verk eða annað efni og hafa ekki fengið samþykki rétthafa höfundaréttar eða annarra réttinda, sem eru skyld höfundarétti, eins og kveðið er á um í lögum, eða rétthafa sinnar tegundar réttar (e. sui generis) eins og kveðið er á um í III. kafla tilskipunar 96/9/EB

Til þess að tæknileg ráðstöfun njóti verndar verður hún að vera skilvirk í samræmi við skilgreiningu 2. ml. 3. mgr. 6. gr. tilskipunarinnar og hafa að markmiði að hindra eða takmarka aðgerðir sem höfundur hefur einkarétt á að framkvæma samkvæmt höfundalögum og sem hann hefur ekki heimilað öðrum að gera. Í athugasemdum með greininni er síðan nefnt dæmi um tæknilegar ráðstafanir sem falla innan ákvæðisins og einnig dæmi um tæknilegar ráðstafanir sem falla utan ákvæðisins, t.d. ráðstafanir sem koma í veg fyrir að að hægt sé að miðla efni hljóm- eða mynddiska í öðru en tilteknu stýrikerfi tölva.25 Þar er einnig áréttað að sniðganga tæknilegra ráðstafana er óheimil þó hún sé gerð til að afrita efni til einkanota, t.d. ef afritunarvörn er sniðgengin til þess að afrit í öðru formi t.d. til að geta spilað tónlist af geisladiski á mp3 spilara. Þó er vísað til þess að skv. b-lið 14. gr. laga nr. 9/2006 þá varðar eintakagerð einstaklinga til einkanota ekki refsingu þó hún fari fram andstætt 1. mgr. 50. gr. b. Í almennum athugasemdum við lögin26 er jafnframt vísað til formálsgreinar 48 við tilskipunina sem segir að við réttarvernd skilvirkra tæknilegra ráðstafana beri að virða meðalhófsregluna og ekki megi banna tæki eða starfsemi sem hafa annan fjárhagslega mikilvægan tilgang eða eru notuð til annars en að fara fram hjá hinni tæknilegu vernd, sbr. 2. tl. 2. mgr. 13. gr. b. Sérstaklega er tekið fram í formálsgreininni að þessi vernd megi ekki hindra rannsóknir á dulritun, sbr. ákvæði 6. mgr. 13. gr. b.

13. gr. c. verður að 50. gr. c. sem á að tryggja að rétthafar gefi þeim sem rétt eiga á undanþágu eða takmörkunum skv. tilteknum ákvæðum í II. kafla höfundalaga kost á að nýta þá undanþágu eða takmörkun. Það er gert með því að notandi27 sem á lögmætan rétt á undanþágu sem fellur undir ákvæðið getur leitað til úrskurðarnefndar skv. 57. gr. höfundalaga28 ef rétthafi hefur ekki sjálfviljugur gert ráðstafanir til að slíkur notandi geti nýtt sér undanþáguheimildina.29 Nefndin getur mælt fyrir að rétthafinn30 skuli veita notandanum nauðsynlegan aðgang. Hafi hann ekki gert það innan fjögurra vikna þá er notandanum heimilt að sniðganga viðkomandi tækniráðstöfun. Heimildin til að leita til úrskurðarnefndarinnar tekur ekki til undanþágu vegna eintakagerðar til einkanota skv. 11. gr. höfundalaga. Var talið að ef sú undanþága yrði látin falla undir ákvæðið ynni það gegn útbreiðslu tæknilegra ráðstafana.31

13. gr. d. verður að 50. gr. d. um vernd rafrænna upplýsinga um réttindaumsýslu, sbr. 7. gr. tilskipunarinnar. Þar er lagt bann við því að fjarlægja eða breyta rafrænum upplýsingum um réttindaumsýslu og jafnframt lagt bann við því að dreifa, flytja inn til dreifingar eða miðla til almennings verkum eða öðru efni þar sem rafrænar upplýsingar um réttindaumsýslu hafa verið fjarlægðar eða þeim breytt án heimildar, sbr. 1. mgr. 7. gr. tilskipunarinnar. Hugtakið “upplýsingar um réttindaumsýslu” er skilgreint svo í 2. mgr. 7. gr. tilskipunarinnar:

...upplýsingar, sem rétthafar veita og sem auðkenna verkið eða annað efni, sem um getur í þessari tilskipun eða sem fellur undir sinnar tegundar (sui generis) rétt sem kveðið er á um í III. kafla tilskipunar 96/9/EB, og sem auðkenna höfundinn eða aðra rétthafa, eða upplýsingar um skilyrði og skilmála fyrir notkun verkanna eða annars efnis og um allar tölur og kóta sem tákna slíkar upplýsingar.

Dæmi um rafrænar upplýsingar um réttindaumsýslu sem ákvæðið tekur til eru stafræn vatnsmerki og notkun rafrænna undirskrifta.32 En forsenda þess að slíkar rafrænar upplýsingar um réttindaumsýslu njóti verndar er að þær verða að vera í tengslum við verk eða annað efni33 sem nýtur verndar höfundalaga. Jafnframt er refsinæmi vegna brota á ákvæðinu bundið við vonda trú, sbr. 2. mgr. 13. gr. d.34

14. gr. fjallar um refsingar vegna brota á hinum nýja kafla V. A. Með henni eru brot gegn 50. gr. a., b. og d. sett undir refsiákvæði 54. gr. sem kveður á um sektir eða fangelsi allt að tveimur árum er brotin eru framin af ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Við mat á brotum á 50. gr. d. verður þó að hafa í huga skilyrði 2. mgr. 50. gr. d. Í athugasemdum með greininni segir að um bótarétt fari eftir almennum reglum skaðabótaréttar, sbr. 56. gr. höfundalaga og að unnt sé að krefjast upptöku og eyðileggingar þeirra tækja og búnaðar sem lagt er hald á vegna opinberrar rannsóknar ætlaðra brota gegn ákvæði 2. mgr. 12. gr. b. (2. mgr. 50. gr. b.), sbr. 55. gr. höfundalaga. Í b-lið 14. gr. er kveðið á um refsileysi vegna ákveðinnar eintakagerðar til einkanota þó hún sé andstæð 4. og 5. tl. 11. gr. og 50. gr. b. höfundalaganna. Er það sett að finnskri fyrirmynd. Um þetta ákvæði segir í athugasemdum með greininni:

Hér er um að ræða eintakagerð eftir einstöku eintaki verndaðs tölvuforrits eða eintaki véllæsilegs gagnagrunns sem hefur verið gefinn út, seldur eða varanlega látinn af hendi með samþykki höfundar eða framleiðanda. Enn fremur fellur hér undir eintakagerð sem fram fer með sniðgöngu tæknilegra ráðstafana, andstætt 1. mgr. b-liðar 12. gr. frumvarpsins (1. mgr. 50. gr. b). Framangreindar athafnir eiga það sameiginlegt að þær fara fram innan veggja heimilisins og eru ætlaðar til einkanota eingöngu. Með undantekningunum er einstaklingum gert kleift að nýta sér ýmsan tæknibúnað sem í sjálfu sér er ekki ólögmætur en notkun hans kann að orka tvímælis vegna ákvæða 4. og 5. tölul. 2. mgr. 11. gr. gildandi laga, sem og 1. mgr. b-liðar 12. gr. frumvarpsins (1. mgr. 50. gr. b). Dæmi um slíkan búnað eru tölvur, mp3-spilarar og annar þess háttar búnaður sem er þeim eiginleikum búinn að eintakagerð eftir vernduðu eintaki tölvuforrits, eintaki véllæsilegs gagnagrunns eða hljómdiski er nauðsynlegur þáttur í löglegri notkun búnaðarins. Undantekningar eiga þó aðeins við um ráðstafanir sem hafa það að markmiði að gera einstaklingi kleift að njóta löglegra eintaka verka. Dæmi um slíka notkun, sem er refsilaus samkvæmt ákvæðinu, er til að mynda sniðganga afritunarvarnar á hljómdiski í því skyni að gera eintak til notkunar í tölvu eða mp3-spilara. Það er mat menntamálaráðuneytisins að framangreindar undantekningar, eins og þeim er lýst hér, stríði ekki gegn eðlilegri hagnýtingu verndaðra verka og efnis og skerði ekki með ósanngjörnum hætti lögmæta hagsmuni rétthafa.

Ákvæði 15. gr. urðu til við meðferð málsins hjá menntamálanefnd Alþingis. Með því er nefndarmönnum höfundaréttarnefndar skv. 58. gr. höfundalaga fjölgað úr fimm í sjö. Rök þessarar breytingar voru að með því væri unnt að skipa fulltrúa nýrra höfundaréttarsamtaka á sviði hugbúnaðarframleiðslu og upplýsingatækni, kvikmynda og tölvuleikja.35

Ákvæði 16. og 17. gr. fjalla um breytingar á gildissviði höfundalaganna og varða 60. og 61. gr. höfundalaganna. Með 16. gr. er skuldbindingum okkar skv. EES samningnum uppfyllt. Ákvæði 17. gr. breytir tengslaskilyrðum rétthafa skyldra réttinda, aðallega listflytjenda og framleiðenda hljóð- og myndrita, þ.e. þeim skilyrðum um lagaleg tengsl sem viðkomandi rétthafar þurfa að hafa við Ísland til að njóta verndar hér á landi. Er það gert annars vegar til að samræma okkar reglur að reglum annarra EES-ríkja og hins vegar til að færa skilyrði verndar til samræmis við þá alþjóðlegu sáttmála sem gerðir hafa verið á þessu sviði, þ.e. Rómarsáttmálann frá 1961 og WIPO-sáttmálann um vernd listflytjenda og framleiðenda – WPPT (WIPO Performances and Phonograms Treaty) frá 1996.36

Gildistökuákvæði er í 18. gr. laganna og gengu lögin strax í gildi. Jafnframt var áréttað í greininni að með lögunum væri tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2001/29/EB frá 22. maí 2001 um samræmingu tiltekinna þátta höfundaréttar og skyldra réttinda í upplýsingasamfélaginu leidd í lög.

Að lokum er í lögunum að finna bráðabirgðaákvæði um að frumvarp til endurskoðunar á ákvæðum 50. gr. b og 50. gr. c. höfundalaganna skuli lagt fyrir Alþingi eigi síðar en á löggjafarþinginu 2006–2007.

1 Upphaflegt frumvarp til laganna var lagt fyrir 131. löggjafarþing 2004-2005 en hlaut ekki afgreiðslu, sbr. þskj. 1060  —  702. mál. Það var lagt fram að nýju á yfirstandandi þingi (132. löggjafarþingi 2005-2006, sbr. þskj. 222 – 222. mál) þann 18. október 2005 í smávægilega breyttri mynd. Eftir umfjöllun um frumvarpið og umsagnir hagsmunaaðili í menntamálanefnd komu fram breytingartillögur, sbr. þskj. 761 – 222. mál (nefndarálit) og þskj. 762 – 222. mál (breytingatillögur).

2 Sjá upphaf I. kafla athugasemda við frumvarpið.

3 Sjá nánar um þetta fylgiskjal II með frumvarpinu þar sem gefið er yfirlit yfir helstu ákvæði tilskipunarinnar og samanburð þeirra við gildandi lög. Sjá líka grein Ránar Tryggvadóttur í 1. hefti 3. árg. tímaritsins Lögréttu; “Áhrif nýrrar tækni á höfundarétt”, bls. 29-49.

4 Ítarleg greinargerð fylgdi frumvarpi til laganna og er vísað til hennar um frekari umfjöllun. Við tilvísun til hennar ber að athuga að breytingartillögur komu fram við meðferð málsins á Alþingi og við það breyttust númer einstakra greina. Í þessari umfjöllun er vísað til umfjöllunar við greinarnar eins og þær komu fram í endanlegri mynd sem lög nr. 9/2006 sem þýðir að misræmi verður í númeraröð miðað við greinargerðina.

5 Einkaréttur höfundar til eintakagerðar er tryggður í 3. gr., sbr. 1. og 2. mgr. 2. gr. höfundalaga. Orðalag þeirra ákvæða er þrengri en orðalag 2. gr. tilskipunarinnar en skal túlkað á sama hátt, sbr. fylgiskjal II með frumvarpinu.

6 Sbr. nánari skilyrði undanþágunnar í 1. tl. 5. gr. tilskipunarinnar og formálsgrein 33.

7 Sbr. a. lið 1. tl. 5. gr. tilskipunarinnar.

8 Sbr. b. lið 1. tl. 5. gr. tilskipunarinnar.

9 Sbr. athugasemdir með 2. gr. og formálsgrein 35 í tilskipuninni.

10 Sjá t.d. 3. mgr. 11. gr. dönsku höfundalaganna.

11 Sjá nefndarálit menntamálanefndar, dags. 3. febrúar 2006, sbr. þskj. 761 – 222. mál og breytingartillögur skv. þskj. 762 – 222. mál.

12 Sjá nánar í “Áhrif nýrrar tækni ...”, bls. 44-46.

13 Upplýsing, félag bókasafns- og upplýsingafræða, gerði athugasemd við þetta atriði en í nefndaráliti menntamálanefndar var talið að slík breyting þyrfti nokkurn undirbúning og samstarf við hagsmunaaðila og taldi að það ætti heima undir heildarendurskoðun laganna, sbr. þskj. 761 – 222. mál.

14 Í athugasemdum við 4. gr. i.f. er að finna skilgreininingu hvað telst vera “fjárhagslegur tilgangur”.

15 Sjá þskj. 761-2, 222. mál.

16 Í nefndaráliti menntamálanefndar, sbr. þskj. 761 – 222. mál er talað um að heimildin til gerðar hljóðbóka skv. þessu ákvæði falli undir að vera samningskvöð (heildarleyfi) en orðalag 4. mgr. 6. gr. laga nr. 9/2006 verður ekki túlkað þannig.

17 Tæming réttinda fjallar um skilin á milli réttar höfundar til verks síns og réttar þess aðila sem fengið hefur eintak af verki löglega afhent.

18 Greinin er byggð á 19. gr. dönsku höfundalaganna.

19 Sjá kafla I.5 í almennum athugasemdum við lögin.

20 Aðgagnsstýring í sjálfu sér telst ekki höfundaréttarvernduð athöfn, sjá Peter Shönning, “Ophavsretsloven med kommentar”, Kaupmannahöfn 2003, 3. útg., bls. 619 og bls. 627, og í grein sinni “Tekniske skyddsåtgärder” sem birt var í tímaritinu NIR 2005, 6. tbl., sjá bls. 582.

21 Sbr. Peter Shönning, “Ophavsretsloven med kommentar”, Kaupmannahöfn 2003, 3. útg., bls. 618 og 620-1.

22 Ákvæðis samsvarar 75. gr. b. í dönsku höfundalögunum. Vert er þó að athuga að brot á þeirri grein telst ekki brot á höfundarétti, sbr. Shönning, “Ophavsretsloven ...”, bls. 620, því fellur brot á greininni eingöngu undir 78. gr. dönsku höfundalaganna sem kveður á um sektargreiðslur en ekki undir almenna refsiákvæðið í 76. gr. þeirra sem samsvarar 54. gr. íslensku höfundalaganna sem brot á 50. gr. a. varðar við, sbr. a-lið 14. gr. laga nr. 9/2006. Jafnframt hefur brot á 75. gr. b. ekki í för með sér bætur skv. 83. gr. eða upptöku skv. 84. gr. dönsku höfundalaganna. Ekki er sérstaklega kveðið á um þessi atriði í athugasemdum með a-lið 13. gr. laga nr. 9/2006 og verður því að reikna með að um bætur og upptöku vegna brota á 50. gr. a. fari skv. almennum reglum í VII. kafla höfundalaganna. ( orðið “omsætte” í 75. gr. b dönsku höfundalaganna er þýtt sem “að eiga viðskipti með” – skv. skýringum Schönning, bls. 622 þá tekur “omsætte” eingöngu til dreifingar og er ekki bundin við dreifingu í fjárhagslegum tilgangi)

23 Sbr. 5. mgr. 13. gr. b. Ef tölvuforritið er hins vegar til þess gert til að sniðganga tæknilegar ráðstafanir þá á ákvæðið við um þess háttar tölvuforrit.

24 Sjá athugasemdir með 1. mgr. b-liðar 13. gr.

25 Í norrænum rétti er álitið að tileinkun efnis í einkaskyni t.d. að hlusta á tónlist eða horfa á myndband heima hjá sér falli utan þess sem verndað er að höfundarétti og því sé heimilt að sniðganga tæknilegar ráðstafanir sem komi í veg fyrir slíkt, sjá Schönning í framangreindri grein sinni í NIR 2005, bls. 582.

26 Sjá kafla I.5 í almennum athugasemdum við lögin.

27 Í 75. gr. d. dönsku höfundalaganna, sem er fyrirmynd 13. gr. c., geta bæði notandi og rétthafi leitað til nefndarinnar, sbr. orðalag dönsku greinarinnar og umfjöllun Schönning í “Ophavsretsloven...”, bls. 631.

28 Sbr. 1. mgr. 13. gr. c.

29 Sbr. 2. mgr. 13. gr. c.

Ekki skiptir máli hvort rétthafinn sé innlendur eða erlendur, búsettur hér á landi, innan EES eða utan, sbr. athugasemdir við greinina í greinargerð.

Aðildarlöndum er heimilt en ekki skylt að láta eintakagerð til einkanota falla undir ákvæðið, sbr. 4. mgr. 6. gr. tilskipunnarinna, sjá nánari umfjöllun í athugasemdum við 13. gr. c.

32 Sjá umfjöllun í athugasemdum við greinina

33 Öll verk og annað efni sem nýtur verndar skv. höfundalögum fellur hér undir, þ.m.t. tölvuforrit.

34 Sjá 1. mgr. 7. gr. tilskipunarinnar.

35 Sjá þskj. 761 – 222. mál.

36 Ísland gerðist aðili að Rómarsáttmálanum frá 1961 árið 1994 en fullgilding Íslands á WIPO-sáttmálann um vernd listflytjenda og framleiðenda frá 1996 var boðuð að skyldi vera kjölfar lögfestingar laganna, í samfloti við hin ESS/ EFTA löndin, Noreg og Lichtenstein.